Cajon Nedir? Kökeni, Parçaları, Sesleri ve Çeşitleri

Peru kıyısındaki Afrika kökenli topluluklar arasında doğan cajon, 1970'lerin sonunda flamenkoya girdi ve oradan pop, rock ve akustik müzik sahnelerine yayıldı. Bugün içi boş geleneksel modelden telli, bas, tablet ve bongo cajona kadar pek çok çeşidi var. Hemen çalmaya başlamak istiyorsanız cajon nasıl çalınır rehberine, model arıyorsanız cajon seçme rehberine geçebilirsiniz.

Cajon ne işe yarar, hangi müziklerde çalınır?#

Cajon, davul setindeki bas davul ile trampetin görevini tek bir tahta kutuyla üstlenir; üstüne oturulduğu için çalana ayrıca tabure de gerekmez. İngilizce Vikipedi'ye göre gruplar sade düzenlemeli konserlerde davul seti yerine sık sık cajon kullanır, çünkü cajon aynı anda hem bas davul hem de oturak işi görür (İngilizce Vikipedi). Tam bir davul setinin fazla geleceği konserler için daha derin bas veren bas cajonlar da üretilir (Meinl).

Cajonun çalındığı başlıca müzikler şunlardır:

• Afro-Peru müziği: Cajonun doğduğu gelenektir. Cajon 19. yüzyılın sonundan beri en yaygın Afro-Peru çalgısıdır; festejo, tondero, zamacueca ve Peru valsi gibi kıyı müziklerinde ritmi taşır.
• Flamenko: 1970'lerin sonunda Paco de Lucía'nın grubuyla İspanya'ya ulaştı ve flamenkoda hızla yayıldı.
• Pop, rock, blues, caz ve funk: Özellikle tek bir akustik gitara ya da piyanoya eşlik ederken davulun yerini alır.
• Küba rumbası ve İrlanda halk müziği: Modern Küba rumbasının bazı türlerinde çalınır; İrlanda halk müziğinde de sevilen bir çalgı hâline gelmiştir.

Cajon çoğunlukla çıplak elle çalınır, ama fırça baget, tokmak (malet) ve baget de kullanılabilir. Bazı perküsyoncular cajona bas davul pedalı takıp onu ayakla çalar (İngilizce Vikipedi). Bu müziklerin cajondaki temel kalıplarını cajon ritimleri rehberinde bulabilirsiniz.

Cajon nasıl okunur ve yazılır?#

"Cajón" İspanyolcada "kutu, sandık, çekmece" demektir ve vurgu son hecede olacak biçimde "kahon" diye okunur (IPA: kaˈxon) (İngilizce Vikipedi). İspanyolcadaki "j", Türkçedeki "h"ye yakın ama daha gırtlaktan gelen bir sestir; bu yüzden doğru okunuş "kajon" değil, "kahon"dur.

Türkçede en sık görülen yazım, vurgu işareti olmadan yazılan "cajon"dur. Satış sitelerinde "kajon", bazı kaynaklarda da okunuşa uygun "kahon" yazımı kullanılır; üçü de aynı çalgıyı anlatır. İspanyolcada çoğulu "cajones"tir; cajon çalan kişiye de "cajonero" denir (İspanyolca Vikipedi).

Cajon hangi ülkenin çalgısıdır? Kısa tarih#

Cajon Peru'nun çalgısıdır. Sömürge ve kölelik döneminde Peru kıyısındaki Afrika kökenli topluluklar arasında ortaya çıktı, 1970'lerin sonunda flamenko aracılığıyla İspanya'ya, oradan da dünyaya yayıldı. Peru, cajonu 2001'de ulusal kültürel mirası olarak tanıdı.

Cajon Peru'da nasıl doğdu?#

Cajon, sömürge dönemi Peru'sunda köleleştirilmiş Afrikalıların ve onların torunlarının çalgısı olarak doğdu. İngilizce Vikipedi birbirini tamamlayan iki köken teorisi aktarır. Birincisine göre cajon, Batı ve Orta Afrika'daki, özellikle Angola'daki kutu biçimli çalgıların devamıdır; köleleştirilmiş insanlar bu çalgıları ellerindeki İspanyol yük sandıklarıyla yeniden yaratmıştır. İkincisine göre sandıklar, sömürge yönetiminin Afrika kökenli nüfusun yoğun olduğu bölgelerdeki müzik yasaklarını aşmak için, bir bakıma kılık değiştirmiş çalgılar olarak kullanılmıştır (İngilizce Vikipedi). İspanyolca Vikipedi de Katolik Kilisesi'nin davulları "pagan" sayarak yasakladığını ve ele geçen davulların yakıldığını aktarır.

Lima'da cajondan çalgı olarak söz eden ilk kayıtlar 1850 civarına aittir (İspanyolca Vikipedi). 19. yüzyılın sonunda cajon, en yaygın Afro-Peru çalgısı olmuştu. 20. yüzyılın başında bugünkü dik kutu biçimi, o güne kadar kullanılan yatay cajonların yerini aldı; "Afro-Peru müziğinin patriği" diye anılan Porfirio Vásquez de bu biçimi standartlaştırdı.

Francisco Monserrate, Víctor Arciniegas, Chabuca Granda'nın cajoncusu Caitro Soto ve Perú Negro topluluğunun yöneticisi Ronaldo Campos, geleneğin öne çıkan ustaları arasındadır (İspanyolca Vikipedi). İngilizce Vikipedi, 1969'da kurulan Perú Negro topluluğunun etkisiyle cajonun festejoda gitardan da önemli hâle geldiğini ve "Peru'daki siyah kimliğin yeni bir sembolü" olduğunu yazar.

Cajon flamenkoya nasıl girdi?#

Cajonun dünyaya açılması, İspanyol gitarist Paco de Lucía'nın 1970'lerin sonundaki (genellikle 1977 olarak anılır) Latin Amerika turnesiyle başladı. Peru gazetesi El Comercio'nun anlatımına göre İspanya'nın Peru büyükelçisi, Paco de Lucía onuruna Lima'da bir davet verdi. Davette Chabuca Granda, "La flor de la canela"yı Caitro Soto'nun cajon eşliğinde söyledi. Paco de Lucía, Caitro Soto'nun cajonunu 12.000 pesetaya satın aldı ve grubunun perküsyoncusu Rubem Dantas'a verdi (El Comercio).

İspanyolca Vikipedi'ye göre Paco de Lucía, cajonun sesini flamenko dansçısının ayak tabanı ve topuk vuruşlarına benzettiği için müziğine uygun buldu. Brezilyalı Rubem Dantas'ı başka flamenko perküsyoncuları izledi ve cajon İspanya'da kısa sürede yaygınlaştı. Orada "cajón flamenco" adını alması, çalgının İspanyol kökenli olduğu yanılgısına yol açtığı için Peru'da tartışma yarattı (İspanyolca Vikipedi).

Cajon resmî olarak nasıl tanındı?#

Peru Ulusal Kültür Enstitüsü (INC), 2 Ağustos 2001'de "Cajón Peruano"yu Ulusal Kültürel Miras (Patrimonio Cultural de la Nación) ilan etti (İngilizce Vikipedi). Amerikan Devletleri Örgütü (OAS), 1 Kasım 2014'te Washington'daki genel merkezinde düzenlediği bir törenle cajona "Amerika için Peru çalgısı" (Instrumento del Perú para las Américas) unvanını verdi. Aynı törende "El cajón afroperuano" adlı eserin yazarı Rafael Santa Cruz (1960–2014), cajonun Peru'daki kökenlerini bütünlüklü biçimde belgeleyen ilk araştırmacı olarak ölümünden sonra onurlandırıldı (Peru Kültür Bakanlığı).

2 Ağustos bugün Peru'da Cajon Günü'dür (Día del Cajón Peruano). Günü belirleyen 30716 sayılı yasa, Peru Kongresi'nde 15 Kasım 2017'de kabul edildi. İlk öneride Caitro Soto'nun ölüm günü olan 23 Ekim geçiyordu; Kültür Bakanlığı ise ulusal miras kararıyla aynı gün olan 2 Ağustos'u önerdi (İspanyolca Vikipedi).

Cajonun parçaları nelerdir?#

Cajon altı yüzlü bir tahta kutudur: beş yüz gövdeyi oluşturur, daha ince olan altıncı yüz ise vurulan ön yüzeydir ve adı tapadır. Arka yüzde bir ses deliği açılır; modern cajonlarda üst kenarda tınıyı ayarlayan vidalar, altta da kauçuk ayaklar bulunabilir (İngilizce Vikipedi).

Tapa, cajonun "derisi" gibidir ama gerili bir zar değil, ince bir kontrplaktır; genellikle huş ya da akçaağaç kullanılır. Kopf'a göre ince tapa hafif dokunuşlara daha hızlı tepki verir ve daha parlak tınlar; kalın tapa ise daha derin ve daha tınlayan bir ses verir (Kopf Percussion).

Gövde yüzleri, İngilizce Vikipedi'ye göre genellikle 13–19 mm kalınlığında tahtadan yapılır. Günümüzde daha ince huş kontrplak gövdeler de kullanılır: Meinl'in Woodcraft serisinde gövde 9 mm, profesyonel sürümlerinde 12 mm Baltık huşudur (Meinl). Peru'da cajonlar geleneksel olarak tornillo, sedir ya da maundan, sonraları moena ve requia ağacından yapılırdı. İspanyolca Vikipedi, cajonun ölçüleri için yaklaşık 48–50 cm yükseklik, 30–35 cm genişlik ve 30–35 cm derinlik verir.

Üst kenar vidalarının sayısı modele göre değişir. İspanyolca Vikipedi modern cajonda üç vida sayar; Schlagwerk cajonlarında ise tapanın üst kenarında beş vida vardır. Schlagwerk bu vidalarla sesin ince ayarlanabileceğini, ancak fabrika ayarının mümkün olduğunca korunmasını önerir (Schlagwerk). Peru geleneğinde cajoncuların üst köşelerden birinin çivisini sökerek farklı bir ses elde ettiği de anlatılır. Vidaların ve tellerin ayarı, cajon akordu ve bakımı rehberinin konusudur.

Ökecajon'un İstanbul'da el yapımı Cajon S-Pro modeli (CSP-S) bu yapının güncel bir örneğidir. Kontrplaktan yapılan cajonun gövdesi 9 mm huş, tapası 3 mm huştur; içinde 20×2 kort teli, altında practice pad (davul çalışma pedi) kauçuğundan dört ayak vardır. Ölçüleri yaklaşık 29 x 30 x 50 cm, ağırlığı yaklaşık 4850 gramdır.

ÖkecajonCajon S-ProCajon S-Pro₺100İncele →

Cajonun içinde ne var?#

Geleneksel Peru cajonunun içi boştur, içinde hiç tel yoktur. Flamenko tipi cajonlarda ise tapanın arkasında, tapanın iç yüzüne değecek biçimde gitar telleri ya da trampet telleri bulunur. Tapaya vuruldukça bu teller titreşir ve sese, davul setindeki trampeti andıran cızırtıyı ekler (Cajonbox).

Kort teli (snare teli), trampetin alt derisine gerilen ince, sarmal metal tellerden oluşan takımdır; telli cajonlarda aynı tür takım tapanın arkasına yerleştirilir. Bugün cajonlarda üç temel iç yapı görülür:

1. Telsiz (Peru tipi): İçeride tel yoktur; sesin tamamı tapadan ve gövdeden gelir.
2. Gitar telli (string) cajon: İnce, sarmal çelik teller tapanın arkasında yukarıdan aşağıya boydan boya uzanır (Meinl). Cajonbox'a göre flamenko cajonunda önce gitar telleri kullanıldı, sonra bunların yerini trampet telleri aldı. İspanyolca Vikipedi, İspanya'da cajonun içine genellikle üç dört metal tel takıldığını yazar.
3. Trampet telli (snare) cajon: Tapanın arkasında, trampettekiyle aynı türden bir kort teli takımı bulunur. Meinl'in standart modellerinde bu teller sabittir; Snarecraft Professional modellerinde ise ayak pedalıyla ya da düğmeli bir mekanizmayla ayarlanıp devreden çıkarılabilir.

Ökecajon'un cajon kategorisindeki üç modelin üçü de kort tellidir: Cajon S-Pro ve Bass Cajon S-Pro'da 20×2, Cajon Dedee'de 40×2 kort teli bulunur. 15 mm lamine ceviz ve ayous gövdeli, 3 mm meranti tapalı Cajon Dedee, katalogda "keskin bir trampet sesine" sahip model olarak tanımlanır.

Peru cajonu ile flamenko cajonu arasındaki fark nedir?#

İki cajon arasındaki temel fark içeridedir: Peru cajonu tel içermez, flamenko cajonunda ise tapanın arkasında teller vardır. İspanyolca Vikipedi'ye göre "cajón flamenco" adı, İspanya'da eklenen teller ve tapanın gövdeye tutturulma biçimindeki değişiklikler yüzünden ortaya çıktı.

Yine de tel fikri İspanya'dan önce de denenmişti: 1950'lerde Peru'nun kuzeyindeki Trujillo ve Chiclayo'da tizleri parlatmak için cajonların içine tel takıldı, ama bazı cajoncular bunu "hile" saydığı için pek tutmadı. Perulu şarkıcı Susana Baca da Afro-Peru müziğinde "flamenko cajonu" kullanılmadığını vurgular (İspanyolca Vikipedi).

Cajon nasıl ses çıkarır?#

Cajonun iki temel sesi vardır: tapanın ortasına vurunca pes bir bas, üst kenarına yakın vurunca tiz ve keskin bir slap çıkar (Kopf Percussion). Slap, tapanın üst kısmına parmaklarla yapılan ve davul setindeki trampet vuruşunun karşılığı olan vuruştur.

Bas, tapanın içeri doğru esneyip gövdedeki havayı itmesiyle oluşur. Kopf'un açıklamasına göre vurulan tapa havayı ses deliğinden dışarı iter ve oluşan basınç dalgaları ses olarak duyulur; ses deliğinin boyutu ve yeri, sesin perdesini ve gücünü etkiler. Kapalı bir hacmin tek bir açıklıktan hava alıp vermesine dayanan bu davranış, akustikteki genel Helmholtz rezonansı ilkesine benzer. Bas cajonlar bu etkiyi büyütmek için tasarlanır: Meinl'in bas cajonlarında içeride bir bas refleks sistemi ve bası dinleyiciye yönelten, öne bakan büyük portlar bulunur (Meinl).

Slap vuruşunda, tapanın kenarlarına yakın vurulduğu için yüksek frekanslar öne çıkar. Telli cajonlarda teller de titreşerek bu sese trampete benzeyen cızırtıyı ekler; telsiz Peru cajonunda ise slap sesi yalnızca tahtanın sesidir. İspanyolca Vikipedi, Peru'daki cajoncuların cajonun köşelerinden, ortasından ve üst kenarından ayrı sesler aldığını anlatır. Gövdenin yan yüzleri de avuç ve parmaklarla çalınabilir; bu da tapadan farklı, ek tınılar sağlar (İngilizce Vikipedi).

Cajon vurmalı çalgı mı? İdiofon mu, membranofon mu?#

Evet, cajon vurmalı bir çalgıdır; çalgıları ses kaynağına göre gruplayan Hornbostel–Sachs sınıflandırmasına göre ise bir idiofondur. Sesi gerili bir zardan değil, vurulan tahta gövdenin kendisinden çıkar; sınıflandırmadaki numarası 111.24, grubu "vurmalı kaplar"dır (İngilizce Vikipedi).

İdiofon, sesi çalgının kendi gövdesinin titreşiminden çıkan çalgıdır. Membranofon ise sesi gerili bir zardan, yani deriden ya da sentetik bir yüzeyden çıkan çalgıdır. Cajona günlük dilde "kutu davul" (İngilizcede box drum) denmesi yaygın ve anlaşılırdır; ama teknik olarak cajon bir davul, yani membranofon değildir.

Cajon belirli bir nota perdesi de vermez; İngilizce Vikipedi onu perdesiz vurmalı çalgılar arasında sayar. Bu yüzden cajonda "akort" dendiğinde bir notaya akort etmek değil, tınının vidalar ve tellerle ayarlanması kastedilir. Diğer el perküsyonu çalgılarını perküsyon aletleri rehberinde bulabilirsiniz.

Cajon çeşitleri nelerdir?#

Başlıca üç cajon türü vardır: içi boş Peru cajonu, telli (flamenko ya da snare) cajon ve bas cajon. Bunlara kucakta ya da stantta çalınan tablet cajonlar, askıyla taşınan modeller ve bongo cajon, cajonga gibi melez tasarımlar eklenir.

Telli cajon#

Telli cajonda tapanın arkasındaki gitar telleri ya da kort teli, slap sesine trampete benzeyen cızırtıyı ekler. İngilizcede tel türüne göre "string cajon" (gitar telli) ve "snare cajon" (kort telli) diye ayrılır. Ökecajon'un Cajon S-Pro ve Cajon Dedee modelleri kort tellidir; ikisinin de kenarları çalım konforu için yuvarlatılmıştır ve ikisi de çanta ve oturma minderiyle birlikte gelir.

Bas cajon#

Bas cajon, daha derin bir bas için tasarlanmış kutu cajondur; Meinl, tam bir davul setinin fazla geleceği konserler için bas cajonu önerir (Meinl). Ökecajon'un Bass Cajon S-Pro modelinde (BC) 9 mm huş gövde, 3 mm meranti tapa ve 20×2 kort teli vardır. Ölçüleri yaklaşık 36 x 30 x 50 cm'dir (Cajon S-Pro: yaklaşık 29 x 30 x 50 cm).

ÖkecajonBass Cajon S-ProBass Cajon S-Pro₺100İncele →

Tablet, askılı ve belly cajon#

İngilizce Vikipedi'ye göre kucakta çalınan cajonlar (lap cajon) daha küçüktür ve daha kolay taşınır. Ökecajon'un Tablet Cajon modeli (TC-BR) yaklaşık 33 x 30 x 4 cm ölçüsünde ve yaklaşık 800 gram ağırlığındadır. İki yüzü de çalınır: bir yüzü doğal bir bas, kort telli öbür yüzü trampete benzer bir ses verir; trampet standına konabilir, stant ürüne dahil değildir.

Askılı Cajon (SNCW), yanlarındaki pimlere gitar askısı takılarak çalınır; yaklaşık 33 x 30 x 10 cm ölçüsünde ve 1700 gram ağırlığındadır. Yaklaşık 26 cm çapındaki, 450 gramlık Belly Cajon (BSC) da askıyla ya da trampet standında kullanılır. Bu modelleri ayrıntılı olarak tablet cajon ve taşınabilir cajonlar rehberinde karşılaştırıyoruz.

ÖkecajonTablet CajonTablet Cajon₺100İncele →

Bongo cajon ve cajonga#

Bongo cajon, bongonun iki çalma yüzeyini cajon yapısıyla birleştirir. Ökecajon'un Bongo Cajon Sekizgen modeli (OCB), normal bongolar gibi el ve parmak teknikleriyle çalınır ve sekizgen biçimi sayesinde bacakların arasında rahat tutulur. Bongo çiftinde büyük davula hembra, küçüğüne macho denir; bu modelin hembra tarafı yaklaşık 21,5 cm, macho tarafı yaklaşık 19 cm'dir. Çift taraflıdır: bir tarafı doğal, kort telli öbür tarafı cızırtılı bir ses verir.

Cajonga ise cajon ile konganın birleşimidir. Ökecajon'un Cajonga modeli yaklaşık 49 cm yüksekliğinde ve 25 cm çapındadır, gövdesi 18 mm ayoustur. Kuvvetli bir bası vardır; fırça baget ve maletle çalınabildiği gibi darbuka tarzında da çalınabilir.

ÖkecajonCajongaCajonga₺100İncele →

Çocuk boyu cajon#

Çocuklar için tam boy cajonun küçültülmüş sürümleri üretilir. Ökecajon'un çocuk perküsyoncular için tasarladığı Minish Cajon (MSH) yaklaşık 22 x 23 x 32 cm ölçüsünde ve 2350 gram ağırlığındadır; 9 mm huş gövdesi, 3 mm huş tapası ve 20×1 kort teli vardır. Boya göre doğru ölçüyü seçmeyi cajon nasıl seçilir rehberinde anlatıyoruz.

Latin Amerika'daki akrabaları#

"Cajón" adı Latin Amerika'daki başka kutu çalgıları için de kullanılır: Küba'nın cajón de rumba'sı ve Meksika'nın cajón de tapeo'su bunlardandır. Küba'nın Matanzas gibi liman kentlerinde morina balığı sandıkları ve küçük çekmeceler benzer çalgılara dönüşmüştür (İngilizce Vikipedi).

Cajona nereden başlamalı?#

İlk adım, nerede ve nasıl çalacağınıza göre cajon türünü seçmektir; ardından oturuşu ve iki temel sesi, sonra da ilk ritimleri öğrenirsiniz. Pratikte işe yarayan bir sıra şöyle:

1. Türü seçin. Üstüne oturularak çalınan bir kutu cajon mu, yoksa kucakta ya da askıyla çalınan hafif bir model mi istediğinize karar verin. Ölçü, ağaç ve tel sistemine göre seçimi cajon nasıl seçilir rehberinde, taşınabilir modelleri tablet cajon ve taşınabilir cajonlar rehberinde bulabilirsiniz.
2. Oturuşu ve iki temel sesi öğrenin. Klasik kutu cajon, üstüne ata biner gibi oturularak, hafifçe yatırılarak ve tapaya dizlerin arasından vurularak çalınır (İngilizce Vikipedi). Oturuşu, bası ve slap vuruşunu cajon nasıl çalınır rehberinde adım adım anlatıyoruz.
3. İlk ritimleri çalın. Bas ve slap vuruşlarını ayırt edebildiğinizde cajon ritimleri rehberindeki temel kalıplara geçin.
4. Cajonunuzu tanıyın. Tapa vidaları, tel ayarı, temizlik ve saklama konularını cajon akordu ve bakımı rehberinde okuyabilirsiniz.
5. Perküsyonu genişletin. Shaker gibi küçük çalgılarla cajon ritimlerinizi zenginleştirmek için perküsyon aletleri rehberine göz atın.

Ökecajon'un İstanbul'da el yapımı kutu cajonlarını cajon kategorisinde, tablet, askılı, bongo cajon ve cajonga gibi modelleri perküsyon kategorisinde bulabilirsiniz.