Perküsyon Aletleri: İsimleri, Türleri ve Hangisiyle Başlanır? (Görselli Rehber)

Perküsyon denince çoğu kişinin aklına önce bateri gelir, ama elle çalınan perküsyon çok daha geniş bir ailedir: Peru'dan gelen cajon, Küba'da doğan bongo ve konga, avuçta sallanan shaker, flamenkoyla tanınan kastanyet, Orta Doğu'dan Balkanlar'a uzanan geniş bir coğrafyada çalınan darbuka. Ürettiğimiz ahşap karşılıkları da yeri geldikçe gösteriyoruz; bunların çoğu perküsyon kategorisinde yer alıyor.

Perküsyon nedir? Perküsyon aletleri hangileridir?#

Müzikte perküsyon, vurmalı çalgıların genel adıdır; Türkçede "vurmalı çalgılar" ya da "ritim aletleri" de denir. Aileye yalnızca davullar girmez: sallanarak çalınan shaker, birbirine vurulan kastanyet ve zilleriyle şıngırdayan tef de perküsyon aletidir. Perküsyon çalan müzisyene perküsyonist ya da perküsyoncu denir.

Bu rehberin konusu el perküsyonudur, yani elde, kucakta ya da dizlerin arasında tutulup elle veya hafif bir bagetle çalınan aletler. En sık karşılaşılanlar şunlardır:

• Cajon: Üzerine oturulup ön yüzüne elle vurulan, Peru kökenli ahşap bir kutu.
• Shaker: İçindeki taneler sayesinde sallanarak çalınan ritim aleti.
• Bongo: Dizlerin arasında tutulan, birbirine bağlı iki küçük davul.
• Konga (tumba): Uzun gövdeli, tek zarlı bir Küba davulu.
• Tef: Çerçevesine "zil" denen metal çiftleri takılı, derili ya da derisiz olabilen bir alet.
• Wood block: Bagetle vurulan, yarıklı bir ahşap blok.
• Kastanyet: Elde tutulup birbirine vurulan iki içbükey kabuk.
• Darbuka ve bendir: Kadeh gövdeli bir davul ile bir çerçeve davulu.

Latin perküsyonunun bilinen aletlerinden bongo ve konga Küba'dan, cajon Peru'dan gelir; wood block da Latin müziğinde kullanılır. Bateri (davul seti) ile orkestradaki timpani ve ksilofon da perküsyon ailesindendir, ama burada ele alınmıyor. Evde sessiz bateri çalışması için practice pad rehberimize bakabilirsiniz.

Perküsyon aletleri nasıl sınıflandırılır? İdiofon ve membranofon#

Perküsyon aletleri, sesin nereden çıktığına göre iki ana gruba ayrılır: sesi çalgının kendi gövdesinden çıkan idiofonlar ve gerili bir zardan çıkan membranofonlar. Bu ayrım, Erich Moritz von Hornbostel ile Curt Sachs'ın geliştirdiği ve ilk kez 1914'te yayımlanan Hornbostel–Sachs sınıflandırmasından gelir; etnomüzikologların çalgıları sınıflandırırken en çok kullandığı sistem budur (İngilizce Vikipedi). Sistemin beş ana grubu vardır: idiofonlar (1), membranofonlar (2), telli çalgılar, yani kordofonlar (3), hava sütunuyla ses veren aerofonlar (4) ve Sachs'ın 1940'ta eklediği elektrofonlar (5).

• İdiofon: Ses bir tel, zar ya da hava sütunundan değil, çalgının gövdesinin titreşiminden çıkar. Kabaca söylersek davullar dışındaki bütün vurmalı çalgılar bu gruptadır; ksilofon da bir idiofondur.
• Membranofon: Ses, sıkıca gerilmiş bir zarın titreşiminden çıkar. Davulların hepsi bu gruptadır.

İki grup da kendi içinde, çalgının nasıl titreştirildiğine ve gövdesinin biçimine göre alt gruplara ayrılır. El perküsyonunu ilgilendiren alt gruplar şunlardır:

Cajona günlük dilde "kutu davul" dense de vurulan yüzeyi deri değil, tapa denen ince bir ahşap levhadır; bu yüzden cajon, sınıflandırmada 111.24 koduyla bir idiofondur (İngilizce Vikipedi). Aynı tanıma göre ahşap yüzeyli bongo cajon, cajonga ve tamamen ahşap bir tef de idiofondur. Tef ise iki gruba birden girebilir: zilleri onu sallanan bir idiofon yapar, derili olanı ise aynı zamanda bir çerçeve davulu, yani membranofondur (İngilizce Vikipedi).

Perküsyon aletlerinin isimleri ve özellikleri#

Bu rehberde ele aldığımız dokuz alet cajon, shaker, wood block, kastanyet, bongo, konga, darbuka, bendir ve teftir. İlk dördü idiofon, sonraki dördü membranofondur; tef ise zilleriyle bir idiofondur, derili olanı aynı zamanda membranofon sayılır. Her birinin altında, varsa ürettiğimiz ahşap karşılığı da yer alıyor.

Cajon nedir?#

Cajon (okunuşu "kahon"; Türkçede "kajon" diye de yazılır), üzerine oturulup ön yüzüne elle vurularak çalınan, Peru kökenli, kutu biçiminde bir vurmalı çalgıdır. Çalan kişi cajona ata biner gibi oturur, onu hafifçe arkaya yatırır ve dizlerinin arasından tapaya, yani ön yüzdeki ince vurma yüzeyine vurur (İngilizce Vikipedi). Tapanın ortası pes bir bas, kenarları trampete benzeyen tiz sesler verir (Kopf Percussion).

Geleneksel Peru cajonunun içinde tel yoktur. 1970'lerin sonunda flamenkoya giren cajonun İspanya'daki türünde ise tapanın arkasına önce gitar telleri gerildi, sonra bunların yerini trampet telleri, yani kort telleri aldı (Cajonbox). Teller tapanın iç yüzüne değerek sese trampet benzeri bir cızırtı katar.

Tam boy modellerimiz cajon kategorisinde yer alıyor. Örneğin Cajon S-Pro (CSP-S), 9 mm huş gövdeli, 3 mm huş çalma yüzeyli ve 20×2 kort telli bir cajondur; ölçüsü yaklaşık 29 × 30 × 50 cm'dir. Cajonun tarihini, parçalarını ve çeşitlerini cajon nedir rehberinde, oturuşu ve ilk ritmi cajon nasıl çalınır yazısında anlatıyoruz. Kucakta ya da trampet standında çalınan hafif modeller için tablet cajon ve taşınabilir cajonlar rehberine bakabilirsiniz.

Shaker (perküsyon shaker'ı) nedir?#

Shaker, sallanarak çalınan bir idiofondur: içindeki taneler hareket ettikçe birbirine ve iç yüzeye çarparak ses verir (İngilizce Vikipedi). Pop ve rock'ta çoğu zaman davulcunun ride zilinde çaldığı sürekli figürü üstlenir; sallamanın yanında vuruşla aksan da verilebilir. Plastik yumurta shaker'dan (egg shaker) ahşap tüp ve kutu biçimlilere kadar pek çok türü vardır.

Ahşap shaker'larımızdan Medium Shaker (WMS-14) huş ağacından el işçiliğiyle yapılır, yaklaşık 40 × 40 × 140 mm'dir ve canlı, sıcak bir ses verir. Aynı serinin küçük ve büyük boyları ile içinde metal boncuklar olan küp ve mini shaker'lar da perküsyon kategorisinde yer alıyor. Tutuşu, temel ritimleri ve shaker türlerini shaker nasıl çalınır rehberinde anlatıyoruz.

Bongo nedir? Bongo cajon nasıl bir alettir?#

Bongo, birbirine tahta bir köprüyle bağlı, boyları farklı iki küçük el davulundan oluşan Afro-Küba kökenli bir perküsyon aletidir: büyüğüne hembra ("dişi"), küçüğüne macho ("erkek") denir (İngilizce Vikipedi). 19. yüzyılın sonunda Küba'nın doğusunda ortaya çıktı; bugün en çok son cubano ve salsa gruplarında çalınır. Genellikle dizlerin arasında tutulup iki elle çalınır; klasik müzikte ise bir sehpaya takılıp baget ya da tokmakla çalındığı da olur.

Bongo, kongaya göre daha tiz sesler verir. Aynı kaynağa göre sağ elini kullanan çalıcı büyük davulu, yani hembrayı sağ tarafına alır. Davullarda zar büyüdükçe ses pesleştiği için küçük macho daha tiz, büyük hembra daha pes ses verir (İngilizce Vikipedi). Bongonun temel figürü, İspanyolcada "çekiç" anlamına gelen martillo adlı sekizlik bir ostinatodur, yani sürekli tekrarlanan bir kalıptır.

Bongo cajon, bongonun tiz ve pes iki çalma bölgesini ahşap bir gövdeye taşır; bongo gibi bacakların arasında ya da kucakta çalınır (Meinl). Bongo Cajon Sekizgen (OCB) modelimiz de cajon ile bongonun birleşimidir ve normal bongolar gibi el ve parmak teknikleriyle çalınır. Ölçüsü hembra tarafında yaklaşık 21,5 cm, macho tarafında yaklaşık 19 cm'dir; 12 mm çam gövdesi, 3 mm eyonk ve 3 mm huş çalma yüzeyleri vardır, ağırlığı 1700 g'dır. Normal bongodan farklı olarak çift taraflıdır: bir tarafı doğal bir ses, öbür tarafı kort telleri sayesinde cızırtılı bir ses verir. İki tarafında da kort teli bulunan, 9 mm huş gövdeli Bongo Cajon Yamuk (BCY) ise yaklaşık 1100 g'dır.

ÖkecajonBongo Cajon SekizgenBongo Cajon, Sekizgen₺100İncele →

Konga (tumba) nedir? Cajonga nedir?#

Konga, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında Küba'da ortaya çıkmış, uzun gövdeli ve tek zarlı bir el davuludur (İngilizce Vikipedi). Büyükten küçüğe tumba, conga ve quinto adlı boyları vardır; ortanca boyun adı ailenin adıyla aynıdır. Kafa büyüdükçe ses pesleşir: bu üç boydan quinto en tiz, tumba en pes olanıdır. Yaklaşık kafa çapları şöyledir: quinto 11 inç (28 cm), conga 11,5–12 inç (29–30 cm), tumba 12–12,5 inç (30–32 cm). Quinto'dan da küçük olan requinto'nun kafası ise 10 inçten (25 cm) küçüktür.

Türkiye'de konga ailesi genellikle "tumba" diye anılır; müzik mağazalarında "Conga / Tumba" başlıklı kategoriler sık görülür. Teknik olarak ise tumba, ailenin en büyük ve en pes tınılı boyunun adıdır. Konganın dört temel vuruşu vardır: açık ton (tono abierto), boğuk ton (ahogado), tam avuçla çalınan bas ve slap (seco). Avuç ile parmak uçlarının sırayla zara dokunduğu topuk–parmak hareketi (heel-toe, İspanyolca manoteo) ve tumbao adlı eşlik figürü de konga tekniğinin temelidir.

Cajonga (conga cajon), cajon ile konganın birleşimidir. Meinl kendi modelini konga gibi çalınan ama cajon gibi ses veren bir çalgı olarak tanıtır; tek başına ya da üçlü set hâlinde, elle veya fırça bagetle çalınabildiğini belirtir (Musician's Friend). Cajonga modelimiz yaklaşık 49 cm yüksekliğinde ve 25 cm çapındadır; 18 mm ayous gövdesi, 3 mm eyonk çalma yüzeyi ve kuvvetli bir bas sesi vardır, ağırlığı 1700 g'dır. Fırça bagetle ve maletle (tokmakla) çalınabilir, darbuka gibi de çalınabilir; O-Tick ile birlikte kullanıldığında ses seçenekleri çoğalır. Kontrplaktan yapılan Conga modelimiz de perküsyon kategorisinde yer alıyor.

ÖkecajonCajongaCajonga₺100İncele →

Tef nedir? Tef cajon nasıl bir alettir?#

Tef, çoğunlukla ahşap ya da plastik bir çerçeve ile bu çerçeveye takılı, "zil" denen metal çiftlerinden oluşan bir perküsyon aletidir; bir yüzüne deri gerili olabilir ya da olmayabilir (İngilizce Vikipedi). Elde tutulup sallanarak ya da elle vurularak çalınır; parmakla yapılan tremolo tekniğiyle zillerden titreşimli, sürekli bir ses de elde edilir.

Derili tef bir çerçeve davuludur: gövdesinin derinliği, zarının genişliğinden azdır. Türkiye'de de çalınan bendir ve daf aynı ailedendir (İngilizce Vikipedi).

Tef Cajon (TCT) modelimiz ise zilleri dahil tamamen ahşaptır: 9 mm huş çerçeve, 3 mm meranti çalma yüzeyi, yaklaşık 25 cm çap, 5 cm yükseklik ve 300 g ağırlık. Evde sessizce çalışmanıza olanak sağlar; stüdyoda ve sahnede de kullanılabilir. Zilleri de çalma yüzeyi de ahşap olduğu, yani gerili bir zarı bulunmadığı için sınıflandırmada idiofon sayılır.

ÖkecajonTef CajonTef Cajon, Riq, Def, Tambourine₺100İncele →

Wood block (tahta blok) nedir?#

Wood block, tek parça ahşaptan, genellikle tik ağacından yapılan yarıklı bir vurmalı çalgıdır; bir çeşit yarık davuldur (İngilizce Vikipedi). Bagetle vurulunca keskin, tokmakla vurulunca daha dolgun bir ses verir. Orkestrada, cazda, ragtime'da ve Latin müziğinde kullanılır; plastikten yapılan türüne jam block denir.

Yarık davul diye anılsa da gerili bir zarı olmadığı için wood block da bir idiofondur. Wood Blocks ürünümüz kontrplaktan yapılır.

Kastanyet nedir, nasıl takılır? Cajona takılan O-Tick#

Kastanyet, bir kenarından iple birbirine bağlı iki içbükey kabuktan oluşan, elde tutularak çalınan bir idiofondur (İngilizce Vikipedi). Tek tek tıklamalarla ritmik aksanlar verir ya da art arda hızlı tıklamalarla tıkırtılı bir ses çıkarır. Geleneksel olarak sert ağaçtan, özellikle kestaneden yapılır; günümüzde cam elyafından yapılanlar da giderek yaygınlaşıyor. Adı da kestane ağacının Latince adı castanea'dan gelir, çünkü iki kabuk kestane kabuğunun iki yarısını andırır.

Çalan kişi genellikle her elde bir çift olmak üzere iki çift kullanır. İp başparmağa geçirilir, kabuklar avuç içine yaslanır ve bükülen parmaklar kabukların öbür yüzünü destekler. İki çiftin sesi biraz farklıdır: biraz daha pes olanı genellikle vuruşu tutar, daha tiz olanı çeşitlemeler ve tıkırtılar için kullanılır.

Kastanyet en çok İspanyol halk dansları ve flamenkoyla bilinir; flamenkoda şarkıcılar ve dansçılar çalar. Osmanlı müziğinde de yeri vardır: geç Osmanlı döneminde köçekler çarpare denen bir tür kastanyet çalardı, çarparenin yerini zamanla metal ziller aldı. Hornbostel–Sachs'taki kodu 111.141'dir; yani kastanyet, birbirine vurulan idiofonlar grubunda yer alan vurmalı bir çalgıdır.

O-Tick (TICK-01), cajon için ürettiğimiz kastanyettir. Farklı boylarda 4 ahşap parçadan oluşur (yaklaşık 23 × 58, 23 × 68, 23 × 78 ve 23 × 88 mm) ve arkasındaki bantlarla enstrümana kolayca sabitlenir. Perküsyon aletlerinde kullanılabilir ve enstrümanın sesini farklı tınılarla zenginleştirir.

ÖkecajonO-TickO-Tick, Cajon Castanyet₺100İncele →

Darbuka ve bendir#

Darbuka, kadeh biçimli gövdesi olan, tek zarlı bir membranofondur; en çok Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Balkanlar'ın geleneksel müziğinde çalınır (İngilizce Vikipedi). Koltuk altında ya da oturan çalıcının kucağında yan yatırılarak tutulur ve parmak uçları ile avuçla, hafif dokunuşlarla çalınır. Üç temel sesi vardır: zarın ortasından çıkan pes "doom" (Türkçede "düm"), kenarından parmak uçlarıyla çıkarılan tiz "tak" ("tek") ve el zarın üstünde kısa bir süre bekletilerek çıkarılan kapalı "pa".

Darbukanın iki ana tipi vardır. Mısır tipinde zarın kenarı yuvarlatılmıştır ve bu, hızlı rulolara elverişlidir; Türk tipinde ise zarın kenarı açıkta kalır, bu da parmak şaklatma tekniklerine olanak tanır. Batı Afrika'nın djembesi de kadeh biçimli bir membranofondur.

Bendir, Kuzey Afrika'da ve Türkiye'de çalınan bir çerçeve davuludur: zarı yuvarlak bir ahşap çerçeveye gerilidir ve çerçevenin derinliği zarın genişliğinden azdır (İngilizce Vikipedi). Darbuka ya da bendir üretmiyoruz; ancak Cajonga darbuka gibi de çalınabilir.

Perküsyon aletleri karşılaştırma tablosu#

Tablo, her aletin sınıfını, nasıl çalındığını, ayırt edici özelliğini ve bizdeki karşılığını bir arada gösterir.

Yeni başlayan hangi perküsyon aletiyle başlamalı?#

Başlamak için en kolay el perküsyonu aletleri genellikle shaker ve cajondur. Shaker'da tempo tek bir ileri–geri hareketle tutulur. Cajonda ise iki temel sesle, yani bas ve slapla, temel pop/rock ritmi çalınabilir: bas 1. ve 3. vuruşta, slap 2. ve 4. vuruşta (Rhythm Notes). Modern Drummer dergisinin 2012'de el davulları üzerine yayımladığı yazıda da yeni başlayanlar için djembe, konga ve cajon öne çıkarılıyor; görüşülen üretici temsilcilerinden bazıları cajonun müzik eğitimi olmadan da kolayca çalınabildiğini vurguluyor.

Slap, tapanın üst kenarına yakın çalınan tiz sestir: avucun alt kısmı üst kenara denk gelir, gevşek parmaklar yüzeye çarpar (Thomann). Aşağıdaki tabloda bu cajon ritmini ve ona eşlik eden sekizlik shaker hareketini görebilirsiniz. B bas, S slap, nokta o vuruşta çalınmadığı anlamına gelir; shaker satırında İ ileri, G geri harekettir.

Kopf Percussion, cajona başlarken 72–78 BPM (dakikadaki vuruş) civarında bir tempo öneriyor (Kopf Percussion). Başlangıç için pratikte işe yarayan bir sıra şöyledir:

1. Metronomu 72 BPM'e kurun; shaker'ı her vuruşta ileri, her "ve"de (+) geri sallayın.
2. Cajonda bas ve slap seslerini ayrı ayrı çalışın, sonra yukarıdaki ritmi çalın.
3. İki satırı birleştirin: siz cajon çalarken bir arkadaşınız shaker çalsın ya da kendi kaydınıza eşlik edin.
4. Ritim oturunca ikinci bir renk ekleyin: tef, O-Tick ya da bacağa takılan Sizzle.
5. Bongo ve konga gibi davullara ondan sonra geçebilirsiniz; örneğin konganın dört temel vuruşunu ayrı ayrı oturtmak zaman alır.

Farklı türlerden ritimler için cajon ritimleri rehberine bakabilirsiniz.

Cajon setini genişletmek: Side Kick, Sizzle ve Jazzgır#

Cajonu küçük bir sete dönüştürmenin yolu, ellerinizin ve ayaklarınızın ulaşabildiği yerlere yeni sesler eklemektir: topukla çalınan Side Kick, bacağa takılan Sizzle, diz üstünde çalınan küçük Jazzgır ve enstrümana bantla sabitlenen O-Tick. Dördü de el işçiliğiyle üretilir.

• Side Kick (SK): Cajon için topuklama ve zil aparatıdır. Topukla aldığınız ses hi-hat sesine benzer; aparat cajonun iki yanından birine takılır ve yüksekliği ayarlanır. Topukla çalınan parça ile 35 cm'lik zilli aparat cırt bantla birbirinden ayrılır ve farklı biçimlerde de kullanılabilir. 4, 9 ve 15 mm huş kontrplaktan yapılır; ana gövdesi yaklaşık 28 × 20 × 5 cm'dir.
• Sizzle (SZL-01): Ahşap gövdesinin içinde, trampet sesi için metal boncuklar olan ve cırt bantla üst bacağa sabitlenen bir parçadır. Cızırtılı bir sesi vardır; cajon çalarken bacakta ya da elde kullanılır, elle ya da fırça bagetle çalınır. Yaklaşık 220 × 110 × 8 mm'dir.
• Jazzgır (JZG): Diz üstünde çalmak için cırt bantlı ahşap bir standı olan küçük bir cajondur: 9 mm huş gövde, 3 mm huş çalma yüzeyi, yaklaşık 14 × 16 × 4 cm ölçü ve 390 g ağırlık. Elle ve fırça bagetle çalınır.
• O-Tick: Kastanyet bölümünde anlattığımız 4 parçalı ahşap set; arkasındaki bantlarla enstrümana sabitlenir.

Çocuklar için ritim aletlerinde güvenlik#

Bazı ritim aletleri küçük çocukların ağzına alabileceği kadar küçüktür; bu yüzden onların yanında gözetimsiz bırakılmamalıdır. Örneğin Mini Shaker (SM-20) yaklaşık 18 × 18 × 18 mm'dir ve ahşap gövdesinin içinde metal boncuklar vardır. Anahtarlık olarak tasarlanan shaker'larda da aynı özeni gösterin.

Çocuğunuz için bir cajon arıyorsanız, çocuk perküsyoncular için tasarlanan Minish Cajon (MSH) modelimize bakabilirsiniz. Yaklaşık 22 × 23 × 32 cm ölçüsündedir; 9 mm huş gövdeli, 3 mm huş çalma yüzeyli ve 20×1 kort tellidir.