Cajon Nasıl Çalınır? Oturuş, Temel Sesler ve 7 Günlük Başlangıç Planı

Cajon, Peru kökenli, üzerine oturulup elle çalınan kutu biçimli bir vurmalı çalgıdır; tarihini, parçalarını ve sesin nasıl oluştuğunu cajon nedir rehberimizde anlattık. Bu rehber sıfırdan başlayanlar için adım adım ilerler: önce oturuş, sonra dört temel ses, ardından ilk ritim ve metronomla yedi günlük bir plan. Thomann'ın cajon rehberine göre çalma tekniği görece kolay öğrenilir ve yeni başlayanlar da kısa sürede iyi bir ses elde edebilir (Thomann).

Cajon çalmaya başlamak için neye ihtiyacınız var?#

Boyunuza uygun bir cajon, bir metronom ve rahatça ses çıkarabileceğiniz bir oda yeterlidir; baget, pedal ya da başka bir aksesuar gerekmez. Metronom için telefonunuza kuracağınız bir uygulama iş görür. Tabureye de ihtiyacınız yok, çünkü çalarken cajonun üstüne oturursunuz.

Hangi modelin size uyduğunu cajon nasıl seçilir rehberindeki ölçü tablosuna bakarak belirleyebilirsiniz. Standart boydaki cajonlarımız cajon kategorisinde, çocuk ve taşınabilir modellerimiz perküsyon kategorisinde yer alıyor:

• Standart boy: Cajon S-Pro (CSP-S) 9 mm huş gövdeli ve 3 mm huş tapalıdır; ölçüsü yaklaşık 29 x 30 x 50 cm'dir. Cajon Dedee (CDD) 15 mm lamine ceviz ve ayous gövdeli, 3 mm meranti tapalıdır; ölçüsü yaklaşık 29 x 31 x 48 cm'dir.
• Çocuklar için: Minish Cajon (MSH), çocuk perküsyoncular için tasarlanmış, yaklaşık 22 x 23 x 32 cm'lik bir cajondur.
• Yanınızda taşımak için: Tablet Cajon (TC-BR) ve Kare Tablet Cajon (KTC), üstüne oturulan kutu cajonlardan farklı olarak trampet standına konulabilen hafif modellerdir; bu tür tablet cajonlar kucakta da çalınır. Bu modelleri tablet ve taşınabilir cajon rehberinde karşılaştırıyoruz.

S-Pro, Dedee ve Minish %100 el yapımıdır; üçü de çanta ve oturma minderiyle birlikte gelir. Bu rehberdeki oturuş ve vuruşlar, üstüne oturulan bu kutu cajonlar için anlatılmıştır.

ÖkecajonCajon S-ProCajon S-Pro₺100İncele →

Cajona nasıl oturulur?#

Cajona ata biner gibi, oturağın arka kısmına oturun; ayaklarınızı cajonun biraz önünde, iki yanda yere basın ve sırtınızı dik tutun (Thomann). Tapa önünüzde, iki dizinizin arasında kalır (Wikipedia).

1. Cajonu düz bir zemine, tapası sizinle aynı yöne bakacak biçimde koyun.
2. Oturağın arka kısmına oturun. Rhythm Notes oturağın arka üçte ikisini önerir (Rhythm Notes); Thomann'a göre bu konum iki elinize de tapanın üst bölgesine rahat erişim sağlar.
3. İki ayağınızı yere düz basın; ayaklarınız cajonun biraz önünde, sağında ve solunda dursun.
4. Sırtınızı dikleştirin, omuzlarınızı gevşetin.
5. Cajonu, dirsekleriniz yanlarınızda rahatça sarkabilecek kadar yakınınızda tutun (Kopf Percussion).
6. İsterseniz cajonu hafifçe geriye yatırın (aşağıda anlatıyoruz).

Sık yapılan bir hata öne doğru uzanmaktır. Kopf'a göre fazla önde oturan ya da tapaya uzanan çalıcının bileklerinde ve omuzlarında gerginlik birikir; omurga dik, dirsekler gevşek ve eller gövdeye yakınken hareket verimli kalır. Tapaya ulaşmak için uzandığınızı fark ederseniz oturakta biraz geriye kayın ve sırtınızı dikleştirin.

Cajonu eğmeli misiniz?#

Eğmek zorunlu değildir; ölçüt, sırtınızı bükmeden tapanın üst kenarına ulaşabilmenizdir. Wikipedia çalıcının cajonu bir açıyla eğdiğini yazar. Thomann da hafifçe geriye yatırmayı önerir; ona göre böylece sırtınızı dikleştirebilir, tapaya daha kolay ulaşabilirsiniz. Rhythm Notes ise eğmekten söz etmez; sırtınızı düz tutup tapaya ulaşacak kadar öne eğilmenizi söyler.

Cajonu yatırdığınızda gövde arka alt kenarının üstünde durur ve ön ayaklar yerden hafifçe kalkar. Dengeyi iki ayağınızla sağlayın ve cajonu devrilecek kadar yatırmayın.

Cajon boyunuza uygun mu?#

Oturduğunuzda iki ayağınız yere düz basmalı ve sırtınızı eğmeden tapanın üst kenarına ulaşabilmelisiniz. İspanyolca Vikipedi cajonun yüksekliğini yaklaşık 48–50 cm olarak verir (Vikipedi). Bu yükseklik çocuklara fazla gelebilir; ayakları yere basmayan bir çocuk için Minish Cajon gibi daha küçük bir model gerekir.

ÖkecajonMinish CajonMinish Cajon (çocuk cajonu)₺100İncele →

Cajonun neresine vurulur?#

Bütün temel sesler tapadan alınır: slap ve ton tapanın üst kenarında ve hemen altında, bas ise daha aşağıda, ortaya yakın bir yerde çalınır. Kopf'un anlatımıyla tapanın ortasına vurmak düşük frekanslı bası, kenarlara vurmak tiz ve trampete benzeyen sesleri çıkarır (Kopf Percussion).

Kaynaklar bas vuruşunun yerini biraz farklı tarif eder. Kopf avucu tapanın ortasına yakın koymayı önerir. Thomann ise, yaygın uygulamanın farklı olduğunu kabul ederek, bütün vuruşların tapanın üst üçte birinde kalmasını ister; onun tarifinde basta avucun bileğe yakın kısmı üst kenar hizasındadır. Ortak nokta şudur: bas için el, slap vuruşundakinden daha aşağıda ve düzdür.

Tapanın dışında yan yüzler de avucun üst kısmı ve parmaklarla çalınarak ek sesler verebilir (Wikipedia). Başlangıçta bunlara gerek yok; önce bas ile slap arasındaki farkı netleştirin.

Cajonda bas nasıl çalınır?#

Bas, tapaya düz ve gevşek bir elle vurup eli hemen geri sektirerek çalınır. Rhythm Notes'a göre elin neredeyse tamamı yüzeye değer; vuruştan sonra el tapadan kalkmalıdır ki tahta titreşebilsin ve dolgun bir bas çıksın (Rhythm Notes).

1. Elinizi gevşetin; parmaklarınız düz ve hafifçe açık dursun.
2. Avucunuzu tapanın ortasına yakın bir yere getirin. Elinizi yukarıdan indirdiğiniz için parmaklarınız yere doğru bakar.
3. Vuruşu kasmadan yapın. Thomann kolun ağırlığının işi yapmasına izin vermeyi önerir; Rhythm Notes da bası bilek ve kol birlikte çalışan bir hareket olarak tarif eder.
4. Temas anında elinizi geri sektirin. Thomann'a göre el yüzeyde kalırsa bas boğulur.

Bas zayıf ya da kısa çıkıyorsa önce elinizin tapada kalıp kalmadığına, sonra vuruşun fazla yukarıda olup olmadığına bakın. Kopf, bas kayboluyorsa elinizi ortaya doğru indirip avucunuzu gevşetmenizi önerir. Basın derinliği yalnızca tekniğe bağlı değildir; Kopf'a göre gövdedeki hava hacmi ve cajonun ölçüleri de bası etkiler.

Cajonda slap (tiz ses) nasıl çalınır?#

Slap, bilekten çıkan bir vuruştur: avucunuz tapanın üst kenarındayken gevşek ve uzanmış parmaklarınız tapanın üst bölgesine çarpar ve hemen geri seker (Thomann). Thomann'a göre slap sesi bastan belirgin biçimde farklı olmalıdır; ritminizi anlaşılır kılan da bu farktır.

1. Elinizi bastaki konumdan yukarı taşıyın; avucunuz üst kenara gelsin.
2. Parmaklarınızı gevşek bırakın, kasmayın.
3. Bilekten kısa ve hızlı bir hareketle vurun; parmaklarınız tapanın üst bölgesine çarpsın.
4. Parmaklarınızı hemen geri sektirin.

Rhythm Notes aynı vuruşu biraz farklı anlatır: avucun ortası tapaya değer, gevşek parmaklar ileri doğru devam ederek slap sesini çıkarır. Kopf ise tekniği "basta gevşek el, slap vuruşunda hızlı bırakış" diye özetler; slap sesi fazla keskin çıkıyorsa elinizi biraz aşağı indirip temas süresini kısaltmanızı önerir. Thomann da doğru noktanın cajondan cajona değişebileceğini, biraz denemeniz gerekebileceğini hatırlatır.

Slap sesinin karakteri cajona göre de değişir. Tapanın arkasında kort teli (trampette kullanılan türden tel) bulunan cajonlarda teller tiz vuruşlara trampete benzeyen bir cızırtı katar. Örneğin 40×2 kort telli Cajon Dedee, ürün sayfasında keskin bir trampet sesiyle tanımlanır.

ÖkecajonCajon DedeeCajon Dedee₺100İncele →

Telli bir cajonda çalarken sürekli bir uğultu duyuyorsanız sebep tekniğiniz değil tel ayarı olabilir. Schlagwerk, tel sistemli kendi cajonları için, çalarken duyulan uğultunun tellerin fazla gergin olduğunu gösterdiğini yazar (Schlagwerk). Tapa vidalarını, telleri ve bakımı cajon akordu ve bakımı rehberinde ele alıyoruz.

Ton ve ghost note nedir?#

Ton, bas ve slap seslerinin yanındaki üçüncü temel sestir: tapanın üst bölgesine düz ve sert tutulan üç parmakla vurulur. Ghost note ise ritmin boşluklarını dolduran, duyulmaktan çok hissedilen çok hafif bir dokunuştur.

Ton. Rhythm Notes "tiz ton" (high tone) dediği bu vuruşu, tapanın üst bölgesine üç parmakla, boğumların hemen altından vurmak olarak anlatır; parmaklar yüzeyde kalmasın diye düz ve sert tutulur. Thomann ise parmak uçlarıyla tapanın en üstüne vurulan ve slap sesinden belirgin biçimde daha kısık çıkması gereken bir "tiz slap" vuruşundan söz eder. Temel ritmin 2. ve 4. vuruşunda slap yerine ton da çalabilirsiniz.

Terimler kaynaktan kaynağa değişir. Afro-Peru pratiğini anlatan Artdrum, ortada tam avuçla çalınan pes sese "ton" ya da bas, kenarda çalınan sese slap der (Artdrum). Bir derste ya da videoda "ton" sözcüğünü duyduğunuzda hangi sesin kastedildiğine dikkat edin.

Ghost note. Rhythm Notes bu hafif vuruşlara "dokunuş" (touch stroke) der ve grace note ya da ghost note diye de anıldıklarını, duyulmaktan çok hissedildiklerini yazar. Kopf'un ilk hafta planı da ghost note'ları hemen eklemez; hafif ghost vuruşlar ancak 4–7. günlerde devreye girer. Pratikte işe yarayan bir yol, elinizi tapaya çok yakın tutup yalnızca parmak uçlarıyla dokunmaktır; böylece bas ve slap önde, ghost note'lar arka planda kalır.

Thomann'a göre konga, bongo ve darbuka (doumbek) gibi çalgıların teknikleri de cajonda efektler ve rulolar için kullanılabilir. Bunlar, temel sesler oturduktan sonraki adımdır.

İlk ritminiz: 4/4 temel cajon ritmi#

Temel cajon ritminde bas 1. ve 3. vuruşa, tiz ses 2. ve 4. vuruşa gelir: B . S . B . S . Rhythm Notes bu kalıbı "Boom Wack" diye adlandırır ve 2 ile 4'te tonla çalar (Rhythm Notes); slap sesiyle çaldığınızda da ritim aynıdır. 4/4 ölçüsünde her ölçü dört vuruştur; sekizlik sayarken aralara "ve" eklersiniz: "bir ve iki ve üç ve dört ve". Tablodaki "+" işaretleri bu "ve"lerdir.

Tablolarda B bas, S slap, g ghost note, nokta (.) ise sus, yani vuruş yok demektir. El satırında R sağ eli, L sol eli gösterir (İngilizce right ve left).

1. Temel ritim

Bası sağ elle, slap sesini sol elle çalın; solaksanız elleri değiştirin.

2. Aralarda ghost note

İkinci adımda her "ve"ye sol elle bir ghost note ekleyin. Eller artık sırayla (R L R L) çaldığı için slap sağ ele geçer. Elleri sırayla kullanmak tempo arttıkça işinizi kolaylaştırır; yine de bu el sırası bir öneridir, tek doğru yol değildir.

Bu iki kalıp oturduğunda pop, rock, 6/8 ve 9/8 gibi ritimlere geçebilirsiniz; bunları nota tablolarıyla cajon ritimleri rehberinde topluyoruz.

Metronomla nasıl çalışılır?#

Metronomu hatasız çalabildiğiniz yavaş bir tempoya kurun ve ritim rahat, doğal gelene kadar o tempoda kalın; sonra küçük adımlarla hızlanın. BPM, dakikadaki vuruş sayısıdır; 60 BPM saniyede bir vuruş demektir.

1. Başlangıç temposunu seçin. Kopf Percussion 70–80 BPM civarını "her hareketi hissedecek kadar yavaş" bir tempo olarak önerir; aynı yazıdaki ilk hafta planı ilk üç günü 72, sonraki dört günü 78 BPM'de geçirir. Bu size hızlı geliyorsa 60 BPM'den başlayın.
2. Tıkları sayın. İlk günlerde metronomu sekizlikleri de tıklayacak biçimde ayarlayın; ritim oturunca yalnızca dörtlükleri, yani her vuruşu tıklayan ayara geçin. Kopf'un planı da böyle ilerler. "Bir ve iki ve" diye yüksek sesle saymak da yardımcı olur.
3. Dört ölçü hatasız çalın. Pratikte işe yarayan bir kural: kalıbı dört ölçü üst üste temiz çalmadan tempoyu değiştirmeyin.
4. Tempoyu 4–5 BPM artırın. Küçük adımlarla ilerlemek, hataların alışkanlığa dönüşmesini önlemeye yardım eder.
5. Hata olursa geri dönün. Bir önceki tempoya inin ve orada yeniden dört temiz ölçü çalın.
6. Hafif çalın. Kopf önce yumuşak çalışmayı önerir: kalıbı her notayı eşit tutarak olabildiğince hafif çalın, çünkü ona göre iyi ton burada bulunur. Ses yüksekliğini sonra artırın.

Davulcular da temel el kalıpları olan rudimentleri benzer biçimde çalışır: PAS (Percussive Arts Society) her rudimenti yavaştan hızlıya, sonra yeniden yavaşa giderek çalışmayı önerir (PAS). Davul rudimentleri rehberindeki tek vuruş (R L R L) gibi el sıralarını cajonda ghost note olarak çalıp iki elinizi eşitleyebilirsiniz.

7 günlük başlangıç planı#

Günde 15–20 dakikalık bu plan oturuş ve iki temel sesle başlar; yedinci günün sonundaki hedef, temel 4/4 ritmi metronomla ve bir şarkıyla birlikte çalabilmektir. Plan bir çalışma önerisidir; tempoları Kopf'un ilk hafta için verdiği 72 ve 78 BPM'ye dayanır. Bir günün hedefine ulaşamadıysanız ertesi güne geçmeden o günü tekrarlayın.

Her güne iki üç dakikalık bir ısınmayla başlayın: ellerinizi gevşetip tapaya hafif ve eşit vuruşlarla dokunun. Yedinci günün sonunda kendinizi kaydedin ve ilk günkü kaydınızla karşılaştırın.

Yeni başlayanların en sık yaptığı 7 hata#

Bu hataların çoğu gerginlikten ya da acele etmekten kaynaklanır. Aşağıdaki tabloda her hatanın sonucunu ve çözümünü bulabilirsiniz.

İlk dört hata Kopf Percussion, Thomann ve Rhythm Notes'un teknik tariflerine dayanır; son üçü ise genel çalışma önerileridir.

Cajon çalarken eller acır mı?#

Başlangıçta avuç içinde ve parmaklarda hafif bir hassasiyet hissedebilirsiniz; bunun olası nedenleri fazla sert vurmak, eli kasmak ya da kenara elin kemikli bölgeleriyle çarpmaktır. Wikipedia, sert çalan bazı perküsyoncuların ellerini morluk ve su toplamasına karşı korumak için davul eldiveni kullandığını belirtir (Wikipedia).

• Fazla sert vurmayın. Rhythm Notes'a göre cajonun çıkarabileceği sesin bir sınırı vardır ve belli bir noktadan sonra daha sert vurmak ses kalitesini bozar. Thomann'ın tarifinde de slap, bilekten çıkan bir vuruştur.
• Elinizi gevşek tutun. Kopf'a göre ağır eller cajonun sesini boğar, dengeli bir dokunuş ise canlandırır.
• Kenara parmak boğumlarıyla vurmayın. Slap vuruşunda kenara avucunuz gelir, tapaya gevşek parmaklarınız çarpar.
• Kısa seanslarla başlayın. Kopf'un ilk hafta planında günlük çalışma 10 dakikadır; bu rehberdeki plan ise ısınmayla birlikte 15–20 dakika önerir. Elleriniz yorulduğunda ara verin.

Kenarların biçimi de rahatlığı etkiler. Cajon S-Pro, Cajon Dedee ve Minish Cajon'da kenarlar çalım konforu için yuvarlatılmıştır.